گويش هاي رايج در تهران

گويش هاي رايج در استان تهران كه معمولاً در مناطق كوهستاني آن قرار دارند در قسمت گويش شمالي فيروزكوهي‌ها قصراني در شمال غربي گويش، طالقاني و گويش‌هايي در مناطق جنوبي بخصوص ري و حسن آباد گويش رواج داشته كه هم اكنون كم رنگ گرديده است.

در شهر تهران با ورود مهاجراني از مازندران و گرگان در برخي از مكان‌ها گويش مازندراني رواج دارد البته بيشتر اوقات فقط افعال آن به مازندراني است و گويشي فارسي با لهجه و افعال مازندراني در آن مكانها رايج است. در تهران قديم نيز گويشي رايج بود.

 

مجموعه كاخهاي سعدآباد

در پهنه پرطراوت كوهپايه هاي توچال و دره سرسبز در بند بخش دل انگيزي از شمال شهر تهران شكل مي گيرد كه مجموعه سعدآباد با يك ميليون و صد هزار متر مربع وسعت در اين گسترده قرار گرفته است.

سعدآباد از شمال با كوههاي البرز، مشرق با گلابدره، مغرب با ولنجك، جنوب با تجريش همسايه مي باشد. در زمان قاجارها محل سكونت تابستاني شاهان قاجار بوده است و در زمان پهلوي اول 14 كاخ كوچك و بزرگ در آن ساخته شد.

حاج آقا رفيع در خاطرات خود مي نويسد من سعدآباد را از ابوالفتح سردار اعظم پسر بانو عظمي دختر مظفرالدين شاخ و خواهر ظل‌السلطان به مبلغ چهار صد هزار تومان با مهر حاج آقا نورا... براي رضاخان سردار سپه خريداري كردم.

البته بعد از خريداري سعد آباد از سردار اعظم تپه علي خان والي را از پدر، سرتيپ والي به مبلغ هفت هزار تومان خريداري نمودم و اين همان تپه‌اي است كه كاخ شهوند را رضاخان روي آن بنا كرد و ما در شاهپور عبدالرضا (عصمت دولتشاهي) در آن كاخ مي‌نشست از باغ هايي كه اراضي آن داخل سعدآباد شد باغ آقا محمد جواد گنجه اي است كه جزء جعفرآباد بود از باغ امام جمعه هم مقدار زيادي داخل باغ سعدآباد شد و خانه هاي جنوبي سعدآباد كه مربوطه به دورۀ قاجار بود از نصرت الدوله خريداري شد و در زمان پهلوي اول به عنوان سربازخانه سعدآباد مورد استفاده قرار مي گرفت. سپس باغ هاي ديگري كه در اطراف سعدآباد از جمله باغ هاي سالار جنگ سپهبد امان ا... ميرزا، مستوفي الممالك شكرا...، قوام الدوله، همدم السلطنه خواهر مستوفي و محمود بدر خريداري و جزو سعدآباد گردد. پهلوي اول سراسر باغ سعدآباد از رودخانه در بند را مشروب مي شد و آب آن به آبياري اين باغ اختصاص داد. ولي پهلوي دوم دوازده ساعت از آب رودخانه را به رعايا بخشيد و چون آب اين رودخانه براي آبياري كافي نبود از دوازده رشته قنات قديمي و جديد الاحداث استفاده مي شد.

قناتهاي سعدآباد

1- هراش آب 2- قنات قوام الدوله 3- قنات كاخ سنگي 4- قنات جعفرآباد 5- قنات آب نما6- قنات كاخ سفيد7- قنات دفتر مخصوص ۸-قنات جواديه9- قنات گلخانه10- قنات كاخ شمسي11- قنات خوابگاه12- قنات دفتر مخصوص شماره 2

دروازه هاي سعدآباد

1- در نظاميه كه رضا پيشتراز اين در وارد سعدآباد مي‌شد2- در زعفرانيه3- در خيابان در بند كه محمدرضا شاه از اين دروازه وارد مي‌شد.4- ميدان دربند5- در جعفرآباد 16- در جعفرآباد 2 در رودخانه8- در كاخ سفيد

كاخهاي سعدآباد

هجده كاخ وجود دارد.

1- كاخ احمد شاهي (اختيار بسيج خواهران است)2- كاخ شهر نو (كاخ موزه سبز فعلي)3- كاخ سفيد (كاخ موزه ملت)4- كاخ اختصاصي (در حال حاضر دراختيار نهاد رياست جمهوري است)5-   3 كاخ اسود (موزه هنرهاي زيبا فعلي)6- كاخ شمس (موزه مردم شناسي)

7- كاخ اشرف (موزه ظروف)8- كاخ غلامرضا۸- كاخ ملكه مادر (ساختمان جمهوري)10- كاخ احمدرضا (در اختيار نهاد رياست جمهوري)11- كاخ عبدالرضا (امور اداري سعدآباد)12- كاخ بهمن پسر غلامرضا (مركز آموزش)13- كاخ شهرام پسر اشرف (موزه نظامي)14- كاخ فريده ديبا (در اختيار نهاد رياست جمهوري)15- كاخ قديم رضا پهلوي (موزه بهزاد)16- كاخ جديد رضا پهلوي (موزه دفينه)17- كاخ رضا و عليرضا (موزه حفظ و كتابت ميرعماد)18- كاخ ليلا (موزه آبكار)مجموعه سعدآباد جمعاً 11 هكتار است.

 

مجموعه گلستان

مجموعه اي از كاخها است كه در ميدان ارگ تهران واقع شده است. بناي اين كاخ در زمانهاي مختلف شناخته شده اند و نام آن از تالار گلستان واقع در عمارت خروجي گرفته شده است. شروع اين به ارگ تاريخي تهران و زمان شاه طهماسب اول باز مي گردد ولي در دورۀ قاجار گسترش فراواني بافت و محل سكونت شاهان قاجار بود. در زمان پهلوي جهت مراسم رسمي و محل اقامت رؤساي جمهور و مهمانان خارجي بود. با اين وجود قسمتهايي از آن در اين زمان تخريب شد. در حال حاضر به صورت موزه مورد استفاده قرار مي گيرد.

بناهاي موجود در كاخ

شمس‌العماره، تالار سلام، تالار آيينه، تخت مرمر، كاخ ابيض، خلوت كريمخاني، عمارت بادگير.

وقايع تاريخي كه در كاخ گلستان اتفاق افتاده است:

تاجگذاري مظفرالدين شاه قاجار در عمارت بادگير

گشايش مجلس يكم در 18 شعبان 1324 ه.ق با حضور شاه در اتاق برليان عمارت گلستان

تاجگذاري محمدرضا پهلوي در تالار سلام

اسامي شاهان ساكن در كاخ گلستان:

آغا محمدخان قاجار، فتحعلي شاه، ناصرالدين شاه، مظفرالدين شاه

 

اماكن ديدني و تاريخي شهر تهران

آرامگاه بي‌بي شهر بانو، بازار تهران، برج طغرل، پيست اسكي ديزين، تپه تاريخي ميل، تله كابين توچال، دربند، دركه، سر در باغ ملي، شاه عبدالعظيم، شمس العماره، غار يخ مراد، فرحزاد، قلعه فيروز كوه، قلعه گپري در ري، كاخ شهرستانك، كاخ گلستان، كاخ مرمر، كاخ نياوران، كاخ‌هاي سعدآباد، مسجد سپهسالار، موزه آبگينه، موزه ايران باستان برج آزادي، برج ميلاد.

 

آقا باباي رشتي به روايت تاريخ

آقا باباي رشتي، از وزيران حكمرانان محلي در دورۀ آقامحمدخان قاجار بود. آقا باباي رشتي فرزند حاج سميع (بازرگان معروف دوره افشاريه) فرزند حاج محمد حسين (تاجر آذربايجاني) در گيلان به دنيا آمد و در جواني به خدمت امير هدايت ا... خان فومني حكمران مستقل گيلان در دوره زنديه وارد شد و سالهاي متمادي وزارت او را به عهده داشت تا اينكه پس از كشته شدن هدايت ا... خان به خدمت آغا محمدخان قاجار درآمد و وزارت و نيابت حكومت حكمرانان منصوب او را بر عهده داشت. بسياري از اعضاي خاندان سميعي گيلاني، وي منصوب هستند از جمله حسين سميعي، حسن سميعي و ابراهيم سميعي.

 

لوطي صالح به روايت تاريخ

لوطي صالح از دلقكان زمان زنديه و قاجار بود كه به شهرت به سزايي دارد مي گويند روزي لوطي صالح را آغا محمدخان بعد از قتل بردارش جعفر قلي خان در خلوت خواسته و گفت به جهت مسخرگي و صحبت‌هاي كه در مجالس امراي سلطنت زنديه در خصوص من انجام مي‌دادي مي‌خواهم تو را بكشم ولي من ميزان ثروت ترا مي دانم. بي كم كاست بگو چقدر داري و تقديم كن تا جان خود را به سلامت به در ببري. لوطي صالح گفت راست مي گويم و تقديم مي كنم اما خداوند در وجود تو گذشت خلقت نفرموده ثروت مرا مي‌گيري و باز جان مرا تلف مي‌كني آغا محمدخان پس از گرفتن مبلغ هشت هزار تومان از او روز ديگر او را خواست گفت مي بايد در حق تو رفتاري شود كه ديگر روي رفتن به مجالس را نداشته باشي. لوطي صالح گفت: ديدي خداوند متعال در وجود تو گذشت نيافريده آغا محمدخان دستور داد كه بيني او را بريدند ولي آنچه از او گرفته بودند را به او رد كنند و به او گفت برو به عتبات عاليه برو زيرا مي‌ترسم از طرف مامعضوب واقع شوي و حرف تو راست شود، لوطي صالح بدون آنكه حرفي بزند و يا ديناري ضرر مالي تحمل كند با همان بيني بريده به عراق رفت و در شهر كاظمين اقامت گزيد و تا زمان فوت در آنجا بود در شهر هنوز گذري وجود دارد كه به گذر لوطي صالح معروف است.

 

جعفر قلي‌خان قاجار

جعفر قلي‌خان قاجار از برادران آغا محمدخان قاجار بود كه خدمت زيادي به او كرد و در تمام جنگ ها همراه او بود حتي يك بار آغا محمدخان را از اسارت رهانيد. جعفر قلي‌خان آغا محمدخان را پدر خود مي دانست و بر خلاف ساير برادران آغا محمدخان هرگز با وي مخالفتي نكرده بود. پس از تاجگذاري آغا محمدخان شاه نگراني اين را داشت كه بعد از مرگش برادرانش از جمله جعفر قلي‌خان براي وليعهد او فتحعلي شاه مشكل بوجود آورند و ايجاد دردسر كنند. بنابراين تصميم گرفت كه برادر وفادار و با‌اخلاص خود را از بين ببرد. وي مادر خويش را واداشت كه جعفر قلي خان را كه حكومت اصفهان را با او داده بود و راهي آنجا بود به تهران برگرداند. آغا محمدخان به مادر قول داد كه او را پيش از يك روز در تهران نگه ندارد. دو برادر در عمارت ويژه شاه با يكديگر ديدار كردند. شاه قاجار در آنجا پس از صرف شام دستور كشتن با جعفر قلي‌خان او را صادر كرد و بلافاصله جلادان آغا محمدخان بر سر جعفر قلي‌خان ريخته و او را خفه كردند سپس به دستور آغامحمدخان او را با همان لباس‌هايي كه در ميهماني به تن داشت در امامزاده زيد دفن كرد.

 

آرامگاه هفت دختران

مكان: منطقه 12 شهرداري شهر تهران به نشاني سر‌چشمه، ضلع غربي تكيه رضا قلي‌خان، اواسط خيابان شهيد مصطفي خميني (سيروس سابق)

نسبت= مشخص نيست.

اين آرامگاه مشخص نيست متعلق به چه كسي يا كساني مي باشد. آرامگاه داراي بقعه نسبتاً كوچكي است و اشعاري به خط نستعليق روي خشت كاشي سفيد در حاشيه لوحه بالا در مدح سادات نوشته و نصب گرديده است. بناي آرامگاه به ابنيه و ساختمان‌هاي عصر قاجار شباهت دارد. نگارنده عليرغم كاوش هاي بسياري كه انجام داد نتوانست. آثار ديگري كه مربوط به عصر قبل از قاجارباشد مشاهده و يا بدست آورم.

 

بازتاب دومين حضور

مستشاران امريكايي در ايران

پس از كودتاي سوم اسفند 1299 و استقرار كودتاچيان در تهران پس از تجريه نافرجام حضور مورگان شوستر دولتمردان جديد دوباره به فكر افتادند كه از مستشاران امريكايي در اصلاح امور اداري و اقتصادي استفاده نمايند. لذا در دولت قوام السلطنه به حسين علاء (علائي سابق) سفير وقت ايران در امريكا دستور دادند نسبت به استخدام و اعزام دو كارشناس خبره در امور اداري و اقتصادي اقدام نمايد علاء هم پس از مدتي آرتور ميلسپو در امور اقتصادي و جان پندلتون را براي امور اداري جذب و به ايران اعزام نمود.

مستشار اداري توانست در ايجاد ساختار مناسب براي امور اداري اقدامات خوبي انجام دهد و اولين قانون استخدامي واحد در كشور تهيه و تنظيم كرد. كه اين قانون تا سال 1345 هم به مودر اجراء گذاشته مي شد از ديگر اقدامات او نوشتن قانون تقاعد يا بازنشستگي كاركنان دولت بود ولي مستشار اقتصادي بعضي آرتور مپلسپو تو زرد از آب درآمد و كارهاي عجيب و غربيبي انجام مي‌داد از جمله روزي كارمندي را به علت بي انضباطي و تخلف از خدمت معلق شده بود را فقط به خاطر اينكه در مقابل مپلسپو بالانس زيبايي زد به خدمت بازگرداند. مپلسپو و كارهاي او منشاء لطيفه ها و اشعار طنز فراواني گرديد به گونه اي كه در سال 1306 كه از ايران رفت پيش از آنكه در امور اقتصادي منشاء اثر باشد. در ادبيات طنز ايران منشاء اثر گرديد از جمله اين اشعار شعر زيباي مرحوم ايرج ميرزاي خودمان مي باشد كه به لحاظ تغيير ذائقه خوانندگان تقديم مي گردد:

 

الهي نبيني خير از دنيا علائي

                                    بيايد از آسمان بر تو بلايي

تو آخر آنقدر احمق نبودي

                                    حقيقت خويش را خوش وانمودي

از اينجا تا به امريكا آن ره دور

ترا كرديم اي گوساله مأمور

كه بنمايي در امريكا تفحص

بياري مستشاري با تخصص

در امريكا به خرها داري اعلان

كه باشد مرتع سبزي در ايران

در آن مرتع چريدن كيف دارد

خران لاغر و را حال آرد

ببستي با خران يك كنگراني

گوارا تر زهر نقل و نباتي

فرستادي زنوع خود كمندي

خصوصاً يك خر بالا بلندي

چموش و بدلگام وخام و كه گير

نه از افسار مي ترسد نه از زنجير

درست است كه امريكا سراسر

نموده خويش را مستعني از خر

كه راه آهن بسيار دارد

ز حمل و نقل با خر عار دارد

ولي اين جا به حدي خر زياد است

كه از بهر سر ما هم گشاد است

 

 

آرامگاه سيد ناصرالدين

نام: سيد ناصرالدين يا سيد نصرالدين

نسب سيد ناصرالدين بن الامام الهمام زين العابدين (ع)

نشاني: منطقه 12 شهرداري، خيابان خيام بين چهار راه گلوبندك و ميدان محمديه (اعدام) قديمي ترين تاريخ ثبت شده در اين آرامگاه مربو به سال 993 (ه.ق) است كه در كتيبه اي بر روي قطعه طويلي چوب به خط ثلث برجسته نوشته شده و بالاي پنجره آهنين هر پشت ضلع شمالي ضريح نصب شده است نوشته كتيبه چنين است:

وقف كرد اين پنجره را بر مزار كثيرالانوار امامزاده واجب التعظيم امامزاده سيد ناصرالدين بن الامام الهمام زين العابدين عليه السلام توفيق آثاري حاجي الحرمين ميرزا تقي معضرت پناه، شكرا... تهراني به عمل استاد قطب الدين بن سيف طرشتي في سنه ثلث و تسعين و تسعمانه يعني سال 993 (ه.ق) كتيبه يادگار بن الكربلايي حيدر عفي ا..م تعالي عنهما بمنه و كرمه.

اين گونه به نظر مي رسد از روي شواهد ظاهري اصل بناي بقعه متعلق به قرن هشتم هجري باشد كه بعدها در دورۀ صفويه و قاجار ر آن ايوان و صحن ساخته و كاشي كاري و آيينه كاري شده است. آرامگاه سيد نصرالدين از وسيعترين آرامگاه هاي تهران بوده ولي به هنگام خيابان خيام صحن بزرگ آن از بين رفت.

 

بقعه چهل تن

نشاني: منطقه 12 شهرداري، ميان چهار سوق بزرگ و سيد اسماعيل

اين بقعه بنايي چهار گوش است كه داراي طاق گنبدي كوچكي است و از شكل و سبك بنا اين گونه استنباط مي شود كه اين بنا از ابنيه زمان فتح علي شاه قاجار مي باشد از اينكه اين بنا مدفن چه كسي يا چه كساني مي باشد و يا چه كسي آن را احداث كرده است اطلاعي در دست نيست.

 

بقعه زيارتگاه پير عطار

نشاني: منطقه 12 شهرداري محله عودلاجان كوچه كليمي‌ها

اين بقعه، بقعه اي ساده است كه فاقد هر گونه ارزش هنري است ولي از ارزش تاريخي برخوردار است. تاريخ ساخت بقعه به عصر فتحعلي شاه باز مي گردد. ولي از اينكه چه كسي در آنجا مدفون مي باشد اطلاعي در دست نيست.

 

آرامگاه امامزاده زيد

نسب: به چند فاصله و واسطه به حضرت امام حسن مجتي (ع) مي رسد.

نشاني: بازار تهران، انتهاي بازار بزازان يا بازار امير، ميان چهار سوق كوچك، انتهاي بازار ارسي دوزها.

آنگونه كه از تاريخ صندوقي كه بر مزار آن حضرت قرار دارد بر مي‌آيد. اين بقعه مانند بقعه سيد اسماعيل و امامزاده يحيي (ع) پيش از دوران سلطنت صفويه در تهران داير بوده است و مانند دو بقعه ياد شده و همزمان با گسترش شهر تهران ابنيه جديد در آن احداث  و بناهاي قديمي درآن از بين رفته و تخريب شده تا آنجا كه بناي كنوني به يادگار مانده است. از جمله كساني كه در امامزاده زيد مدفون مي باشد لطف علي خان زند شهريار ناكام و دلاوري زند مي‌باشد كه به دست آغا محمدخان قاجار با وضع فجيعي كشته گرديد. مزار جعفر قلي‌خان قاجار برابر آغا محمدخان قاجار كه ناجوانمردانه به دست وي كشته شد نيز در آنجا قرار دارد.

در سال 1318 صحن و ايوان تخريب و مدرسه حافظ به جاي آن احداث گرديد و صحن اصلي امامزاده به حياط دبستان حافظ تبديل گرديد. البته ناگفته نماند كه صحن و ايوان و حجره ها در زمان ناصرالدين شاه ساخته شده بود. براساس شواهد و قراين موجود به طور يقين مي توان عنوان نمود كه به اين امامزاده زيد بن حسن بن علي نيست زيرا وي در بقيع مدفون است. زيد بن علي ابن حسين هم نيست. زيرا وي در كوفه شهيد شد. طبيعي است كه نمي‌توانسته به تهران منتقل در اينجا دفن گردد. امامزاده زيد تهران نمي تواند زيد بن موسي بن جعفر هم باشد. زيرا آرامگاه وي در سامرا مي باشد. ولي از مجموع تحقيقات به عمل آمده مي‌توان اينگونه استنباط كرد كه امامزاده زيد مدفون در تهران از نوادگان امام حسن (ع) است كه بعد از مهاجرت حضرت عبدالعظيم حسني به ري به دنبال ايشان به ري آمده است و به صورت پنهاني در ري و حومه آن مي زيسته و در نهايت در خفا و پنهان در تهران رحلت نموده است و پس از ترويج و تثبيت مذهب مقدس شيعه در منطه ري مزار مطهر ايشان علني مي گردد. اولين بنايي كه بر روي مزار ايشان در زمان حكومت ديلميان ساخته شده است. احتمالاً در زمان وزارت صاحب به عماد وزير شيعي آل‌بويه بوده است.

بر روي صندوق قديمي مرقد امامزاده زيد تاريخ اتمام صندوق قيد شده پنجم رجب سال 902 حك شده كه در اين تاريخ سلسله تركمن آق‌قون‌لو يعني فرزندان اوزون حسن در ري فرانروايي داشتند در حاشيه تحتاني صندوق در معرفي امامزاده ذكر شده، امامزاده سيد زيد بن زين العابدني بن حسين علي (ع) كه همانطور كه در بالا ذكر شد صحيح نمي باشد. عيدا... مستوفي مي‌نويسد كه در ايام ماه رمضان در صحن امامزاده زيد نمايشگاه عرضه مستقيم كالا توسط صنف خرازي و بزاري تشكل مي شد. كه موجبات سرگرمي و تفريح اهالي پايتخت را هنگام تا افطار فراهم مي‌كرد.